Region przygraniczny Lubelszczyzny jest obszarem o dużej odrębności i specyfice. Pogłębia ją dodatkowo istnienie granicy pomiędzy różnymi systemami gospodarczymi i politycznymi. Państwa, z którymi graniczy na tym odcinku Polska wybrały różne modele rozwoju politycznego i gospodarczego. Ponadto obszary położone w sąsiedztwie granicy charakteryzuje duże zróżnicowanie struktury przestrzennej i dynamiki rozwoju gospodarczego. Rozwój koncentruje się przede wszystkim na terenach w pobliżu przejść granicznych, natomiast obszary położone peryferyjnie, z dala od ważnych ciągów komunikacyjnych, są narażone na degradację społeczną i ekonomiczną.

Tony  Sorensen – Local development under uncertainty: Australia's rural experience
José A. Aldrey-Vazquez, Rubén C. Lois-Gonzales,
Román Rodriguez-Gonzalez – Territorial planning as support for local development. A methodology applied to Guatemala
Serhiy MOROZ – Challenges and perspectives of rural development in Ukraine
Jerzy BAŃSKI – Rural areas of economic success in Poland – diagnosis and conditioning
Antonín Vaishar, Jana Zapletalova – Microregional development in border regions of Czechia
Michael Sofer, Levia Applebaum – The emergence of farmers-entrepreneurs as local development agents in the rural space of Israel
Suman Sao, Ersad Ali – Strategies for the development of sericulture for rural development. Case study of Malda District of West Bengal, India
Ashley Gunter, Lukas Scheepers – Informal housing and community led Local Economic Development
Jesús Abraham Navarro Moreno – Agricultural conditionsand local development in Michoacán, Mexico

Strategia rozwoju województwa jest podstawowym dokumentem polityki regionalnej przygotowywanym przez samorząd województwa. Wyznacza cele i kierunki rozwoju regiony, tym samym jej zakres determinuje procesy rozwojowe. Strategia stanowi też punkt odniesienia dla powstających na poziomie regionu dokumentów programowych i planistycznych.

Autorzy podejmują próbę szczegółowej i krytycznej analizy strategii wojewódzkich w zakresie problematyki obszarów wiejskich. Głównym celem badania jest zdiagnozowanie i ocena aktualnych strategii rozwoju województw pod kątem celów i kierunków rozwoju wyznaczonych przez nie dla obszarów wiejskich.

Procesy transformacji w Polsce po 1989r. związane ze zmianą ustroju i systemu ekonomicznego oraz członkostwem w Unii Europejskiej od 2004r. dotyczyły w dużej mierze obszarów wiejskich. Coraz bardziej wzrastała też ich rola w zagospodarowaniu przestrzennym kraju.

Niniejszy tom zawiera zbiór 10 opracowań wykonanych przez specjalistów zajmujących się różnymi aspektami zróżnicowania i zagospodarowania przestrzennego wsi oraz małych miast w Polsce i zagranicą.

Publikacja zawiera szesnaście artykułów podejmujących różnorodną tematykę badawczą z zakresu geografii wsi. Badania koncentrują się przede wszystkim na źródłach i przyczynach przekształceń w środowisku przyrodniczym, społecznym i gospodarczym.

Wykazano, że złożoność współczesnych przekształceń obszarów wiejskich jest wynikiem transformacji systemowej w Polsce i pierwszej fazy integracji z Unią Europejską. Zaznaczają się one ze szczególną siłą w Polsce północnej i zachodniej, na obszarach zdominowanych w poprzednim systemie przez rolnictwo państwowe. Z kolei członkostwo w UE daje - poprzez możliwość uczestnictwa w szeregu działań pomocowych - finansowe podstawy przekształceń przestrzeni geograficznej, a na obszarach wiejskich poziom absorpcji funduszy UE uznać można za podstawowy czynnik restrukturyzacji i modernizacji.

Celem opracowania jest analiza i ocena zróżnicowania przestrzennych obszarów wiejskich i ich powiązań funkcjonalnych. W kolejnych częściach pracy wykonano: typologię obszarów wiejskich pod względem rzeczywistych i potencjalnych powiązań funkcjonalnych i relacji miasto - wieś, analizę obszarów wiejskich pod kątem konkurencyjnego i towarowego rolnictwa, identyfikację obszarów wiejskich o znaczącym potencjale endogenicznym, identyfikację obszarów o silnej koncentracji problemów społecznych i demograficznych oraz syntezę wykonanych badań.

Jerzy BAŃSKI - Agriculture of Central Europe in the period of economic transformation
Valda BRATKA, Ligita MELECE, Liene DAMBINA  - Changes in Latvia's rural areas and agricultural sector between 1990 and 2004
Włodzimierz ZGLIŃSKI - The essential problems and the structure of Polish agriculture in the period of transformation
Tomáą DOUCHA, Emil DIVILA - Changes in Czech agriculture in the years 1990-2005
Stanislav MARTINÁT, Pavel KLAPKA,  Eva NOVÁKOVÁ - Changes of spatial differentiation in livestock breeding in the Czech Republic after 1990
Peter SPIŠIAK, Ján FERANEC, Jan OT'AHEL, Jozef NOVÁČEK - Transition in the agricultural and rural systems in Slovakia after 1989
Bálint CSATÁRI, Jenö Zsolt FARKAS - Agrarian and rural development in Hungary, 1990-2005
Krassimira DIMITROVA KANEVA, Minka DIMITROVA ANASTASOVA-CHOPEVA - Agricultural and rural development in Bulgaria 
Marina TODOROVIC, Radmila MILETIĆ - Serbian agriculture - the problems and changes in recent years

Współczesny rozwój społeczny i gospodarczy w Polsce stwarza dogodne warunki do osiągnięcia sukcesu gospodarczego. W niniejszym opracowaniu badano sukces gospodarczy w ujęciu przestrzennym. Przyjęto, że obszary sukcesu charakteryzuje pomyślny przebieg zjawisk i procesów społeczno-gospodarczych, które pobudzają lub wzmacniają rozwój jego struktury przestrzennej.

Sukces gospodarczy odnosi się przede wszystkim do obszarów miejskich, które rozwijają się bardzo intensywnie. Niemniej również na obszarach wiejskich pojawiają się przykłady sukcesu gospodarczego. Wśród nich można wyróżnić: lokalne ogniska sukcesu, obszary progresji i obszary konkurencyjnego rolnictwa. Lokalne ogniska sukcesu to gminy wiejskie lub zespoły gmin o wysokim poziomie rozwoju gospodarczego. Wiejskie obszary progresji cechuje stały trend wzrostu gospodarczego. Z kolei obszary konkurencyjnego rolnictwa charakteryzują wysokie nakłady inwestycyjne na gospodarkę rolną.

Problematyka kontinuum miejsko-wiejskiego stanowi bardzo interesujące zagadnienie badawcze, które swym zakresem obejmuje jednostki osadnicze zawarte między przysiółkiem a metropolią. We współczesnej geografii koncepcja kontinuum miejsko-wiejskiego wyraża odejście od dychotomicznego podziału typów społecznych na rzecz uchwycenia różnic, sposobów i warunków życia społeczeństw w różnych kategoriach i typach miejscowości, ale także badania trendów i kierunków koncentracji ludności w miastach.

Kontinuum miejsko-wiejskie jest strukturą dynamiczną, pozwalającą uchwycić proces ewolucji jednostek osadniczych na osi miasto - wieś, przy czym nie każda wieś ostatecznie przekształca się w miasto, pozostając na jednym z pośrednich etapów rozwoju. W Polsce przeobrażenia jednostek osadniczych począwszy od lat 90. XX wieku, zyskały nową jakość spowodowaną procesami prywatyzacji, restrukturyzacji i modernizacji wielu sektorów gospodarki.

Ciągłe poszukiwanie czegoś nowego i czegoś innego sprawia, że rośnie zainteresowanie turystyką na terenach pozamiejskich. Turystyka kulturowa na obszarach wiejskich pozwala poznać dziedzictwo kulturowe danego regionu, przejawiające się m.in. w stylu budownictwa mieszkalnego, zabytkach architektury, elementach twórczości ludowej, tradycjach kuchni regionalnej. Pielęgnowanie duchowej i materialnej kultury danego miejsca pozwala zachować jego odrębność regionalną, a to umożliwia tworzenie atrakcyjnych ofert turystycznych.

Autorka zastosowała pionierskie metody w badaniach empirycznych nad rozwojem obszarów wiejskich w Polsce. [...] Dla ich przeprowadzenia zostało wykonanych 16 regionalnych tabel przepływów międzygałęziowych i tyleż odpowiadających im macierzy rachunków społecznych. [...] Rozprawa stanowi znaczący wkład w nauki ekonomiczne, dotyczące ekonomii rolnej i rozwoju obszarów wiejskich. [...] (fragmenty recenzji prof. A. Czyżewskiego z Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu)

Jednym z podstawowych problemów historii modernizacji przełomu XIX i XX w. oraz historii chłopów Królestwa Polskiego jest stosunek środowiska wiejskiego do zmian cywilizacyjnych, w tym w sferze kultury chłopskiej, którą autorka opisuje jako kulturę społeczności wiejskiej typu przejściowego. Dochodzi do wniosku, że pewne normy, obyczaje, reguły, wyobrażenia, ukształtowane między XVI a XVIII w., zajmowały dominującą pozycję w umysłach ludności wiejskiej badanego okresu i określały ramy ich postępowości.

Prace naukowe nr 1192

Ze Wstępu

Wybór tematu książki wyniknął z kilku przesłanek. Po pierwsze, uznano za zasadne zbadanie działania, które wprawdzie nie było w Polsce zupełnie nieznane, gdyż wspierano już obszary górskie, jednak od 2004 roku stanowiło nowy system wsparcia z rozbudowanymi celami i kryteriami oraz zasadami delimitacji. Po drugie, jest to problematyka dość mało w Polsce zbadana, z uwagi na krótki okres występowania. Po trzecie, w literaturze europejskiej wykorzystanie tego instrumentu budzi duże kontrowersje.

Wydawca: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk, Instytut Rozwoju Wsi Chińskiej Akademii Nauk Społecznych w Pekinie

CONTENTS

From the Editor (Andrzej Rosner)

Introduction (Zhang Xiaoshan)

Disparities in Socio-Economic Development of Rural Areas in Poland vis-a-vis Transformation Dynamics in the Pre-Accession Period (Krystian Heffner and Andrzej Rosner)

New-Town Policy and New-Town Development in China (Tan Xuewen)

Agricultural Transition and Rural Development. Some Experiences of Hungary (Ivan Benet)

Changes in the Education System. Educational Behaviour of Young Rural People (Krystyna Szafraniec)

Przekształcenia społeczno-gospodarcze w Polsce zostały zapoczątkowane m.in. w wyniku podpisania porozumienia „okrągłego stołu" w kwietniu 1989 r. Po tym akcie politycznym rozpoczął się proces transformacji gospodarki Polski. Proces ten przyczynił się w sposób szczególny do głębokich przekształceń na obszarach wiejskich. Poza tym także działania Polski zmierzające do integracji z Unią Europejską pociągnęły ze sobą szereg zmian społeczno-gospodarczych i przestrzennych na polskiej wsi.

Biuletyn KPZK PAN z. 188